CharangoArtículo destacado

Charango nisqaqa kutichiq waqachina nisqa waqachinam, q'ipi waqachinakunap huñunpi, Qhapaq Suyukunamanta. Pichqa iskay kuti kutichiq k'aspiyuqmi —chunka kutichiq tiyan—, uchuylla kaqninwan, q'apariywan, qallariy waqaywan riqsisqa.

Paqariynin wiñay kawsaynin

Charangoqa qallariykunapi paqarirqan, watakunapi 17 kaq 18 kaq pachakunapi, Ispañamanta waqachinakunawan —wihuela, guitarra, bandurria— Qhapaq Suyukunap takiyninkunawan tinkusqanrayku.

Qallariy qillqasqanqa bohemio Tadeo Haenke sutiyuqpa (1799–1814 watakunapi) karqan.

Paqariyninmanta rimanakuy

Yachayniyuq runakunapaq mana allichasqa rimanakuynin kachkan, charangoqa hukllachu icha achka paqariyuq kasqanmanta. Aswan riqsisqa niyqa nispa Potosí minakunapi paqarisqanmanta.

Ruwaynin luthierpa yachaynin

Ruwaypi llamk'achisqakuna

Wiñay kawsayninpi, quirquincho (Chaetophractus nationi) nisqap qarankunamanta ruwarqan. Kunanqa CITES nisqawan mana rantinapuchu.

• K'allma k'aspimanta: k'aspimanta lluqsiq (naranjillo, cedro, nogal).
• Duelas wan qhipakuna: guitarra hinata q'aytusqa q'aytuwan ruwasqa.

Waqachinap rakinkuna

Ruway yachay wasikuna

Aiquile (Cochabamba, Bolivia) nisqaqa charangop uma llaqtan nispa riqsisqa.

Kuti kuti kay

Aswan riqsisqa kuti kuti kayqa temple natural nisqa: mi – la – mi – do – sol.

Takiy imayna

• Charangueo: takiypaq, kuti kuti kaywan.
• Punteo: takiypaq, qallariy waqaywan phawaykachasqa takiy.

Wak rikch'aqkuna

• Ronroco — aswan hatun, kuti kuti kay tawa chunka pisi.
• Hualaycho — uchuylla, aswan q'apariyuq.
• Chillador — q'illay k'aspikuna.

Riqsisqa takiqkuna

• Mauro Núñez (1899–1973): kawsay takikunata huñurqan.
• Ernesto Cavour (1940–): luthier wan yachaq.
• Gustavo Santaolalla (1951–): ronrocota tukuy pachaman riqsichirqan.